|
مهريز سرزمين اسطورههاي جاويدان
 مهريز
از كهنترين شهرهاي ايران است كه در ۳۰ كيلومتري جنوب شرقي يزد قرار دارد.
از ديد بعضي از باستان شناسان، اين شهر قبل از يزد جايگاه تمدن و زندگي
بوده است بهطوري كه در چندين سال پيش استخوان انساني در شيركوه به دست آمد
كه پس از راديو كربن شدن در آمريكا، قدمت آن ۴۰ هزار سال تخمين زده شد.
بناي شهر مهريز را به مهرنگار دختر انوشيروان ساساني نسبت دادهاند كه در
گذشته به نام مهرجرد يا مهريجرد خوانده ميشدهاست. اولين نشانه كهن اين
شهر، كوه لاخصه (غربال بيز) است كه نام آن از دختري به نام لاكسيا از زنان
هخامنشي گرفته شده است. در دامنه كوه «غربال بيز» چشمهاي وجود دارد كه از
شكاف كوه سرازير ميشود. حوالي اين چشمه به احتمال بسيار، سرچشمه تمدن در
اين منطقه بوده است. به طوري كه حفاريهاي اخير در چند صدمتري چشمه و پيدا
شدن آثاري دال بر استقرار، خود مؤيد اين مطلب است.
در طي كاوشهاي انجام شده در سايت غربال بيز بخش عمدهاي از يك بناي خشتي
كه احتمالاً يك بناي مذهبي متعلق به دوران اشكاني است كشف شد. اين بنا با
وسعت ۱۶۰۰ متر مربع نخستين اثر مكشوفه از اشكانيان در مركز ايران به شمار
ميرود. همچنين در اطراف مجموعه فوق آثاري از گورستان و آثاري از معدن كاري
كهن نمايان شد كه در حال مطالعه و بررسي است.
شهرستان مهريز طبق سرشماري سال ۱۳۸۰، بيش از ۳۰۰ اثر قديمي و باستاني را در
خود جاي داده كه با استقرار اداره ميراث فرهنگي در مهريز، بازسازي و مرمت
۱۳ اثر مهم كه در ذيل به آنها پرداخته ميشود، آغاز شد.
باغ پهلوانپور
باغ پهلوانپور با صفا و تاريخي با وسعتي در حدود ۵ هكتار در ميان باغات
محله مزوير آباد در جنوب شرقي شهر مهريز واقع گشته كه جاري بودن آب مداوم
قنات حسنآباد در دو مسير در اين باغ و حضور صدها درخت چنار تنومند، جلوه و
طراوت خاصي به اين باغ بخشيده است. در وسط باغ عمارت كوشك يا شربتخانه قرار
دارد كه از معماري زيبايي برخوردار است. عمارت زمستانخانه در ضلع غربي باغ
وبرجي گلي كه طرح و نقوش آن به دوران زنديه و قاجار نسبت داده ميشود از
جمله آثار قابل توجه اين باغ هستند. در كاوشهاي انجام شده در ضلع
جنوبشرقي و نزديك برج گلين نيز بازمانده حمام و آشپزخانهاي كه در دل خاك
مدفون شده بود بيرون آورده شد.
اين باغ از جمله آثار با ارزشي است كه در صورت اتمام عمليات بازسازي و
بازپيرايي ميتواند نقش بهسزايي در جلب توريست داخلي و خارجي داشته باشد.
قلعه مهرپادين
اين قلعه از قلعههاي بسيار با ارزش و ديدني است كه در شمال مهريز و در
محله مهرپادين واقع شده كه قدمتي ۸۰۰ ساله دارد. اين قلعه از دو ديوار
استحفاظي بلند به ارتفاع ۲۸ متر و خندقي به دور آن ساخته شده است. قسمت
داخل قلعه از نظر تقسيمبندي طبقاتي داراي دو قسمت شاهنشين و عامنشين
است. طرح مرمت قلعه مهرپادين در سال ۱۳۸۰ آغاز گشت و قسمتهاي زيادي از
قلعه بار ديگر بهصورت اوليه مرمت گشت.
قلعه سريزد
روستاي سريزد در فاصله ۵ كيلومتري شمال جاده يزد ـ كرمان قرار دارد و در
حال حاضر از توابع دهستان خورميز بخش مركزي مهريز است. بافت قديم روستا
داراي خانههاي بسيار زيبا با بادگيرهاي دلپسند، مجموعههايي همچون مسجد،
آب انبار، حسينيه، رباط، كاروانسرا، چاپارخانه، دروازه تاريخي (كه اكنون
فقط ستوني از به جاي مانده) است كه آن را در زمره روستاهاي تاريخي استان
قرار داده است. در كنار اين روستا قلعهاي عظيم چشم نوازي ميكند كه با
وسعتي بيش از ده هزار متر مربع مساحت شامل سه طبقه است. اين روستا كه داراي
دو ديوار دفاعي بلند است، شامل اتاقهاي بسيار زياد و راهروهاي بهم پيوسته
است، بهطوري كه سهلانگاري در انتخاب مسير براي فرد ناآشنا باعث گم شدن در
قلعه ميشود. معماري ويژه قلعه آن را در رديف قلعه هاي با ارزش ايران قرار
داده به طوري كه صاحب نظران آن را از نظر جلوههاي معماري جالبتر از ارگ
بم ميدانند.
عمليات مرمت قلعه سريزد در سال ۸۰ آغاز گرديد كه در صورت تأمين بودجه
ميتوان ضمن ادامه مرمت قلعه و ساخت راهي مناسب جهت بازديد توريستها از
قلعه توان گردشگري منطقه را بالا برد. متأسفانه افرادي سودجو هر از گاهي
چند با شكستن قفل درب قلعه اقدام به تخريب فضاهاي داخل قلعه و شكستن
كوزههاي سفالي بسيار بزرگ قديمي ميكنند كه در صورت توجه بيشتر به اين
موضوع ميتوان از صدمه بيشتر به قلعه جلوگيري كرد.
 دژ
خورميز
اين قلعه كه شالودهاي متعلق به دوران ساساني دارد بر روي صخرهاي از رشته
كوههاي منفرد شيركوه در روستاي خورميز از محلات مهريز واقع شدهاست. در
متون تاريخي از جمله در «جامع مفيدي» آمده است كه «شاه هرمز پسر انوشيروان
ساساني به احداث روستاي خورميز امر فرموده و قلعهاي بر فراز كوه بساخت و
نيز در تاريخ جديد يزد آمده است كه براي مهرنگار در جنب مهرجرددهي بساخت و
آن را هورميز نام كرد» و اكنون آن را خورميز خوانند.
حصار قلعه كه بر روي كوه قرار گرفته است تا دامنه از سنگهاي نتراشيده بنا
شده و در قسمتهاي فوقاني ديوار به ارتفاع تقريبي دومتر از خشت خام و روكش
كاهگل ميباشد. همچنين حصار قلعه داراي هفت برج ديدهباني است كه از
تزئينات بيروني جالب توجهي برخوردارند. داخل قلعه كه تا صدسال پيش در آن
سكني داشتند به نظر ميرسد بارها مورد تجديد بنا واقع شده است. در قلعه
چاهي مربع شكل است كه اكنون خشك شده و مردم به آن چاه صاحبالزمان ميگويند
و اعتقاد ويژهاي به آن دارند.
آنچه نگرانكننده است اين است كه با وجود مرمتهاي صورت پذيرفته و قفل
بودن درب قلعه توسط ميراث فرهنگي، هفتهاي چندبار قفل در شكسته ميشود و با
وارد شدن افراد خاطي به قلعه آسيبهاي جدي به آن ميرسد. در اين رابطه
شايسته آن است كه ضمن گماردن نگهبان براي اين اثر تاريخي، ضمن اطلاعرساني
صحيح از نقش تاريخي قلعه در تاريخ منطقه نسبت به حفظ بيشتر اين اثر تاريخي
همت گمارد.
رباط زينالدين
اين رباط كه از شاهكارهاي معماري صفويه است از خارج مدور و از داخل دوازده
ضلعي است و مساحتي در حدود ۱۵۰۰متر بربه را به خود اختصاص داده است.
گرداگرد رباط را ۵ برج به صورت نيم دايره احاطه كرده است. حياط مركزي داراي
۱۲ضلع است كه اطراف آن را شاهنشين، اتاقها و اصطبلها فراگرفته است.
اگرچه كتيبهاي كه نشان از قدمت بنا بود در سالهايي دور به سرقت رفته است
ولي به احتمال زياد رباط زينالدين در فاصله سالهاي ۹۹۶ تا ۱۳۰۸ هجري قمري
در زمان شاه عباس اول ساخته شده است. اين رباط كه زماني همانند
كاروانسراهاي ديگر ايران مدتي پاسگاه ژاندارمري بوده است، پس از مرمت و
احياء در سال ۱۳۸۰ به بخش خصوصي واگذار شد كه در صورت تكميل و بازپيرايي
ميتواند به عنوان محل مناسبي جهت جذب توريست مطرح باشد؛ با توجه به اينكه
بنا به گزارش ميراث فرهنگي در فروردين ماه سال۱۳۸۱ تعداد ۱۲۰۰جهانگرد خارجي
از اين بناي ارزشمند بازديد نمودهاند.
حمام منشاد
حمام منشاد در محله مركزي روستاي منشاد كه از روستاهاي خوش آب و هوا و
سردسير مهريز است واقع شده و قدمت آن متعلق به دوران قاجار است. در طي
عمليات مرمت و بازسازي در سال۱۳۸۱ در مرحله اول زبالهها و خاكهاي موجود
در پشتبام حمام تخليه شد تا طي آن فشار وارده بر روي سقف حمام كاسته شود و
در مرحله دوم با ترميم قسمتي از ديوارها، حريم بنا مشخص گشت.
حمام استهريج (موزه مردم شناسي مهريز)
اين حمام كه متعلق به اوايل دوران قاجار است در شهر مهريز واقع شده و پس از
بازسازي و مرمت در سال۱۳۸۰ به موزه مردم شناسي جهت شناخت آداب و رسوم و
اعتقادات مردم منطقه تغيير كاربري پيدا كرد. طرح كلي بنا مانند اكثر
حمامهاي قديمي به صورت زيرزميني طراحي و اجرا شده و با مساحتي حدود ۶۵۰
مترمربع در ۶متري عمق زمين واقع گرديده است. قبههاي موجود در سقف و
شيشههاي رنگين كه بعد از مرمت در آن به كار رفته با انعكاس نور طبيعي محيط
زيبايي را براي موزه فراهم ميآورند. آنچه در اين موزه حائز اهميت و
فراموش ناشدني است، اين است كه بيشتر اشياي موزه به همت مردم فرهنگ دوست
مهريز به موزه تقديم شده است.
لازم به ذكر است كه در مجموع بيش از ۴۰۰ اثر شامل ابزار و وسايل مربوط به
مشاغل سنتي، ظروف فلزي و شيشهاي طبخ و صرف غذا، كتيبه و سنگنبشتههاي
قديمي، اسناد و قبالههاي قديمي، پوشاك سنتي مردم منطقه و وسايل استحمام و
ابزار جنگ در موزه جمعآوري شده است.
خانه اخوان طباطبايي
اين خانه از خانههاي قديمي مهريز با قدمتي برابر ۱۰۰سال است كه در محله
مولودآباد قرار گرفته است. اين خانه با مساحتي برابر ۸۰۰ مترمربع داراي
بناهايي ساخته شده در دو ضلع شمالي و جنوبي است و تزئينات گچبري زيبايي در
جبهه جنوبي چشم نوازي ميكند. در سال ۱۳۸۰ بعد از عمليات مرمت و بازسازي
خانه توسط ميراث فرهنگي، به اداره ميراث فرهنگي مهريز تغيير كاربري پيدا
كرد.
مجموعه مهرپادين
اين مجموعه در يكي از قسمتهاي بافت قديمي شهر مهريز جاي دارد كه قدمت آن
به قرن هشتم هجري قمري و دوره آل مظفر برميگردد كه شامل اماكني شامل
امامزاده سيدياسالدين، بازارچه مهرپادين و حسينيه ارشاد و مسجد جامع است.
محله مهرپادين كه اين مجموعه را در دل خود جاي داده است از نظر تاريخي،
هسته اوليه شكلگيري شهر مهريز است كه نشاندهنده اهميت ساخته شدن بناهاي
مذهبي در آن است.
امامزاده سيدياسالدين مهريز از اهميت ويژهاي در بين مردم منطقه برخوردار
است كه به دليل واقع بودن در بافت قديم شهر و نيز نوع سبك اجراي ساختمان و
تاريخي بودن بنا مورد توجه اهل فن و هنر نيز بوده است. قدمت امامزاده به
۹۰۰ سال پيش ميرسد و در اطراف آن شبستان و زمستان خانه و تابستان خانه
مسجد جامع كبير مهرپادين ارزش مضاعف به آن بخشيده است.
مجموعه داراي بازارچهاي است كه داراي مغازههايي در دو طرف است. متأسفانه
در اثر متروك شدن بازارچه مقدار زيادي زبالههاي ساختماني و غيربهداشتي
محوطه بازارچه را احاطه كرده و قسمتي از مغازههاي بازارچه تخريب گشته بود
كه توسط ميراث فرهنگي در سال۸۰ مورد مرمت و بازپيرايي قرار گرفت.
سرو كهنسال منگاباد
اين سرو كه در محله منگاباد مهريز قرار دارد، قدمتي برابر ۱۵۰۰ سال را
داراست كه همچون نگهباني سلحشور، قرنهاست كه بر فراز شهر ايستاده و
نظارهگر پويايي شهر است. اداره ميراث فرهنگي شهرستان مهريز طي تعيين حريم
سرو در سال ۸۰ اقدام به فضاسازي سرو منگاباد نمود تا جهت بازديد ميهمانان
خارجي و داخلي مناسبتر شود.
|